Podział majątku wspólnego, w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne, rzadko sprowadza się do równego podziału gruntów i sprzętu. Maszyny użytkowane na podstawie umowy leasingu, kredyty spłacane z różnych źródeł czy dochody uzyskiwane z gospodarstwa po rozwodzie wymagają odrębnej oceny prawnej. W sprawie prowadzonej przez adwokatów Ryszarda Bafię i Patrycję Bertrand-Pfeiffer, była małżonka domagała się m.in. rozliczenia kwot na raty leasingowe oraz przyjęcia wyższych wartości sprzedanych maszyn rolniczych. Sąd podzielił nasze stanowisko i oddalił te żądania w całości.

Podział majątku wspólnego po rozwodzie: gospodarstwo i maszyny rolne

Pan Kamil i Pani Marzena (imiona zmienione) w trakcie małżeństwa zgromadzili znaczny majątek wspólny. Jego zasadniczą część stanowiło gospodarstwo rolne. Choć było składnikiem majątku wspólnego, gospodarstwem zajmował się tylko jeden z małżonków – reprezentowany przez naszą kancelarię Pan Kamil. Pani Marzena prowadziła natomiast własną działalność gospodarczą.

Z tego powodu Panu Kamilowi zależało, by w ramach podziału majątku wspólnego po rozwodzie to jemu na własność przypadło gospodarstwo rolne i sprzęt rolniczy. Chciał również rozliczyć wydatki, które poniósł ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Sprawę komplikował fakt, że część gruntów rolnych i maszyn Pan Kamil nabył jeszcze przed zawarciem małżeństwa, a na przestrzeni kolejnych lat gospodarstwo było rozbudowywane, z kolei niektóre składniki majątku zostały zbyte.

Podział majątku wspólnego w praktyce – czego dotyczył spór?

Podczas trwania małżeństwa bardzo często dochodzi do tzw. transferów między majątkami. Obok majątku wspólnego każdy z małżonków ma bowiem jeszcze majątek osobisty. W jego skład wchodzi np. to, co nabył przed ślubem, odziedziczył lub otrzymał w darowiźnie.

Dlaczego przepływy między majątkami komplikują podział?

Przez lata składniki majątków osobistych i majątku wspólnego się zmieniają. Nabywane i zbywane są nieruchomości oraz rzeczy ruchome. Część uzyskanych w ten sposób pieniędzy jest przeznaczana na kolejne inwestycje, część zużywana (np. przeznaczana na wakacyjne wyjazdy). Nieraz małżonek sprzedaje składnik swojego majątku osobistego, a uzyskane pieniądze przeznacza na wspólne wydatki, np. spłatę kredytu. Bywa też odwrotnie: ze wspólnych środków finansowany jest majątek tylko jednego z małżonków.

Każdy taki przepływ ma znaczenie przy podziale, ponieważ może zostać rozliczony jako nakład. Po kilkunastu czy kilkudziesięciu latach małżeństwa odtworzenie, skąd pochodziły pieniądze i na co zostały przeznaczone, bywa jednak bardzo trudne. Bez starannie zebranych dowodów i właściwej kwalifikacji prawnej poszczególnych wydatków łatwo stracić znaczne kwoty.

Dlatego w takich sprawach wsparcie kancelarii ma ogromne znaczenie. Rola adwokata zaczyna się już na etapie ustalenia składu majątku i ma znaczenie m.in. przy wykazaniu poniesionych nakładów, aż po weryfikację wycen.

Co strony uzgodniły, a co pozostało sporne?

W zakresie części składników majątku strony doszły do porozumienia. Część gruntów postanowiły podzielić między siebie, uwzględniając ewentualne dopłaty. Niektóre elementy majątku sprzedały i podzieliły uzyskane w ten sposób kwoty między siebie.

Do rozstrzygnięcia pozostały jednak kwestie, które w sprawach o podział majątku rolników pojawiają się często i należą do najbardziej złożonych:

• maszyny rolnicze użytkowane na podstawie umowy leasingu, których raty opłacano z majątku wspólnego, a które wykupiono i sprzedano po ustaniu wspólności,
• trzy kredyty, spłacane z innego majątku niż ten, którego dotyczyły,
• ruchomości sprzedane po ustaniu wspólności oraz wykorzystane oszczędności,
• dochody z gospodarstwa uzyskiwane przez Pana Kamila po rozstaniu.

Od sposobu rozstrzygnięcia każdej z tych kwestii zależała wysokość rozliczenia między stronami, w skali sięgającej setek tysięcy złotych.

Rzetelne ustalenie składu majątku wspólnego: znaczenie miała weryfikacja opinie biegłych

W postępowaniu o podział majątku to na uczestnikach spoczywa obowiązek wskazania wszystkich składników majątku wspólnego. Ustalenia sądu co do zasady mogą obejmować wyłącznie składniki wskazane przez strony. Od prawidłowego określenia składu i wartości majątku zależą natomiast wysokość udziałów oraz kwoty spłat i dopłat.

Z tego względu przez całe postępowanie szczegółowo analizowaliśmy opinie biegłych i zgłaszaliśmy zarzuty w każdym przypadku, gdy ich ustalenia odbiegały od stanu faktycznego – m.in. w kontekście przyjętych dat wyceny, dat nabycia składników majątku i składu majątku wspólnego.

Druga strona żądała rozliczenia 235 tys. zł rat leasingu

Najistotniejsza część sprawy dotyczyła maszyn rolniczych. Kombajn i ciągnik małżonkowie pozyskali w trakcie małżeństwa na podstawie umów leasingu. Raty leasingowe były opłacane z majątku wspólnego. Maszyny zostały wykupione po ustaniu wspólności majątkowej, a następnie sprzedane przez Pana Kamila.

Pani Marzena wniosła o rozliczenie tych wydatków jako nakładów. Domagała się rozliczenia kwoty łącznie 235 tys. zł.

Dlaczego raty leasingowe nie stanowiły nakładu?

Nakład, w rozumieniu art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to wydatek poniesiony z jednego majątku na inny. Może to być np. wydatek z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków. Taki wydatek podlega rozliczeniu przy podziale, ponieważ jedna ze stron odniosła korzyść kosztem drugiej.

Staliśmy jednak na stanowisku, że w okresie opłacania rat ani kombajn, ani ciągnik nie stanowiły własności małżonków. Ich właścicielem pozostawał finansujący. Do majątku wspólnego weszło wyłącznie prawo do korzystania z maszyn wynikające z umów leasingu.

Oznacza to, że raty były opłacane z majątku wspólnego na składnik majątku wspólnego. Nie doszło więc do przesunięcia wartości między majątkami. Wydatki te nie były ani nakładem z majątku wspólnego na majątek osobisty Pana Kamila, ani odwrotnie. Sąd podzielił nasze stanowisko i oddalił wniosek Pani Marzeny w całości.

Wartość prawa wynikającego z umowy leasingu

Prawo wynikające z umowy leasingu, jak każde prawo majątkowe, ma swoją wartość i może zostać objęte podziałem. Warunkiem jest jednak zgłoszenie odpowiedniego wniosku i przeprowadzenie wyceny.

W tej sprawie taki wniosek nie został złożony, a biegły nie wyceniał prawa z leasingu. Sąd nie znalazł podstaw, by działać w tym zakresie z urzędu. Sprawa ta dobrze pokazuje, jak istotne jest prawidłowe określenie roszczenia już na początku postępowania. Błędna kwalifikacja prawna może przesądzić o jego oddaleniu, niezależnie od wysokości poniesionych wydatków.

Rozliczenie spłat kredytów jako nakładów – jak przebiega w praktyce?

Kolejnym złożonym zagadnieniem były kredyty. Przy podziale majątku nie ma znaczenia wyłącznie kwota pozostała do spłaty. Kluczowe jest to, na jaki cel zaciągnięto zobowiązanie i z jakiego majątku było ono spłacane. W tej sprawie każdy z trzech kredytów wymagał odrębnej oceny.

Pan Kamil spłacił dwa wspólne zobowiązania ze środków, które posiadał jeszcze przed ślubem. Przeznaczył zatem własny majątek na długi obojga małżonków. Takie wydatki stanowią nakład z majątku osobistego na majątek wspólny i podlegają rozliczeniu na jego rzecz.

Jednocześnie z majątku wspólnego spłacano kredyt zaciągnięty przez Pana Kamila przed ślubem na zakup nieruchomości, która w chwili podziału nie wchodziła już w skład majątku wspólnego. Prawidłowe rozliczenie wymagało więc łącznej oceny wszystkich trzech zobowiązań.

Kolejne wyzwanie: rozliczenie dochodów z gospodarstwa i ruchomości zbytych po ustaniu wspólności majątkowej

Po ustaniu wspólności majątkowej Pan Kamil kontynuował prowadzenie gospodarstwa. W tym okresie sprzedał część maszyn, m.in. kombajn i przyczepę oraz wykorzystał środki zgromadzone na rachunku bankowym.

W takiej sytuacji zastosowanie mają dwie zasady:

• składniki zużyte w wyniku normalnego użytkowania albo zbyte zgodnie z zasadami zarządu majątkiem wspólnym nie podlegają podziałowi,
• składniki zbyte bezprawnie, zniszczone lub roztrwonione przez jednego z małżonków uwzględnia się rachunkowo, a ich wartość zalicza na poczet udziału tego małżonka.

Istotnym punktem sporu okazała się wartość sprzedanych maszyn. Pani Marzena kwestionowała cenę, za którą Pan Kamil je zbył. Jej zdaniem cena była zaniżona. Pani Marzena domagała się, by przy rozliczeniu przyjąć wyższą kwotę niż ta faktycznie uzyskana ze sprzedaży. W praktyce oznaczałoby to, że na poczet udziału Pana Kamila zaliczono by wartość, której nigdy nie otrzymał. Dlatego w imieniu naszego klienta wykazywaliśmy, że cena sprzedaży odpowiadała rzeczywistej wartości maszyn. Sąd zgodził się z naszym stanowiskiem.

Rozstrzygnięcie: gospodarstwo pozostało w rękach naszego klienta

Najważniejszy cel klienta został osiągnięty: Pan Kamil zachował gospodarstwo, grunty i park maszynowy niezbędny do dalszego prowadzenia gospodarstwa. Jednocześnie sąd oddalił roszczenie o 235 tys. zł z tytułu rat leasingowych i nie zgodził się ze stanowiskiem Pani Marzeny, że ceny sprzedaży maszyn zostały zaniżone. Tym samym zapobiegliśmy znacznemu zwiększeniu kwoty, którą nasz klient musiałby zapłacić byłej żonie przy podziale majątku wspólnego.

Co to rozstrzygnięcie sądu oznacza w praktyce?

Podział majątku obejmującego gospodarstwo rolne wymaga uwzględnienia wieloletnich inwestycji, kredytów i umów. Opisana sprawa wskazuje na kilka kwestii, które mają szczególne znaczenie:

1. Maszyna użytkowana w leasingu nie jest składnikiem majątku wspólnego do czasu jej wykupu. W skład majątku wchodzi prawo do korzystania z niej, co zasadniczo zmienia sposób rozliczenia.
2. Znaczenie ma źródło spłaty kredytu. Spłata wspólnego zobowiązania ze środków osobistych uprawnia do żądania zwrotu. Warto zachować dokumentację: umowy, potwierdzenia przelewów i wyciągi bankowe.
3. Opinia biegłego może i powinna być weryfikowana. Błędna data wyceny lub pominięcie zbycia składnika majątku mogą zmienić wynik rozliczenia o znaczne kwoty.
4. Sąd rozliczy wyłącznie to, co zostanie wskazane przez strony. O każdy składnik majątku i każde roszczenie należy zadbać już od początku postępowania, nadając mu właściwą kwalifikację prawną.