Zachowek przysługuje wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu minimum ze spadku w żadnej postaci – ani przez dziedziczenie (testamentowe lub ustawowe), ani przez zapis, ani przez darowiznę dokonaną za życia przez spadkodawcę. To roszczenie pieniężne tych osób z najbliższej rodziny spadkodawcy, które dziedziczyłyby spadek z ustawy. Zachowek po rodzicach przysługuje dzieciom zwykle w wysokości połowy udziału, jaki przypadałby każdemu z nich przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli dziecko w chwili otwarcia spadku (śmierci rodzica) jest małoletnie lub uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, część zachowku rośnie do 2/3 tego, co przypadałoby z mocy dziedziczenia ustawowego. Żeby obliczyć wysokość zachowku trzeba przede wszystkim ustalić jego substrat, a więc aktywa minus długi plus m.in. darowizny. Trzeba też ustalić udział spadkowy. Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu, a gdy testamentu nie było – po 5 latach od śmierci spadkodawcy.

Sprawy spadkowe często wiążą się z silnymi emocjami. Zwłaszcza gdy po otwarciu testamentu okazuje się, że zmarły rodzic pominął nas w swojej ostatniej woli, przekazując cały dorobek życia innej osobie. Albo gdy okazuje się, że spadek jest „pusty”, bo zmarły za życia rozdał wszystko innym osobom. Ustawodawca przewidział jednak mechanizm, który ma na celu ochronę najbliższych przed skutkami takich decyzji. Niezależnie od tego, czy relacje w rodzinie były idealne, czy pełne napięć, polskie prawo spadkowe gwarantuje określonemu kręgowi osób minimalny udział w wartości majątku spadkowego. Tym mechanizmem jest właśnie zachowek. Z tego poradnika dowiesz się, jak działa ta instytucja, kto ma prawo z niej skorzystać i jak krok po kroku wyliczyć należną kwotę.

Czym jest zachowek po rodzicach?

Zachowek to zabezpieczenie prawne dla najbliższych członków rodziny zmarłego. W polskim prawie cywilnym obowiązuje zasada swobody testowania. Oznacza ona, że każdy z nas ma prawo w testamencie zapisać swój majątek komukolwiek: dzieciom, wnukom, fundacji, sąsiadowi czy dalekiemu kuzynowi. Swoboda ta nie jest jednak absolutna.

Cel zachowku – ochrona najbliższej rodziny

Głównym celem zachowku jest zabezpieczenie interesów majątkowych osób najbliższych zmarłemu. Prawo stoi na stanowisku, że więzy krwi i rodzina generują pewne moralne zobowiązania, również te o charakterze finansowym. Dlatego też, jeśli spadkodawca pominie w testamencie swoje dzieci, małżonka lub rodziców, osoby te mogą żądać od spadkobierców (lub obdarowanych) zapłaty określonej sumy pieniężnej. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego (KC):

Art. 991. § 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Art. 991 Kodeksu cywilnego (KC)

Zachowek ma formę wyłącznie roszczenia finansowego. Uprawniony nie może żądać wydania konkretnych przedmiotów z majątku (np. pamiątek rodowych czy połowy mieszkania), a jedynie wypłaty gotówki odpowiadającej wyliczonej wartości.

Zachowek a dziedziczenie ustawowe

Wielu klientów naszej kancelarii Bafia Jóźwiak myli pojęcie zachowku z dziedziczeniem ustawowym. Choć oba terminy dotyczą przekazywania majątku po zmarłym, ich charakter jest zupełnie inny. Poniższa tabela porównawcza w przystępny sposób wyjaśnia najważniejsze różnice.

Komu przysługuje zachowek po rodzicach?

Katalog osób uprawnionych do zachowku jest zamknięty i ściśle określony w przepisach. Prawo do zachowku ma charakter osobisty i nie przysługuje każdemu członkowi rodziny.

Dzieci i wnuki (zstępni)

Zgodnie z art. 991 § 1 KC, prawo do zachowku przysługuje przede wszystkim zstępnym, czyli dzieciom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (zmarło wcześniej), prawo to przechodzi na jego własne dzieci, czyli wnuki spadkodawcy (a w dalszej kolejności – prawnuki). Oprócz zstępnych, do zachowku może mieć prawo również małżonek oraz rodzice zmarłego, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jednak w tym artykule skupiamy się na najbardziej powszechnej sytuacji: roszczeniach dzieci po zmarłych rodzicach.

Przykład: Pani Anna w testamencie zapisała całe swoje mieszkanie i oszczędności sąsiadce, która się nią opiekowała. Pani Anna miała dwoje dzieci: syna Tomasza i córkę Marię, która zmarła 5 lat temu, zostawiając dwoje własnych dzieci (wnuki Anny). W tej sytuacji o zachowek do sąsiadki mogą wystąpić: syn Tomasz oraz dwoje wnuków (dzieci Marii), którzy „wchodzą” w miejsce swojej zmarłej matki.

Kiedy zachowek NIE przysługuje (wydziedziczenie)

Istnieją sytuacje, w których nawet najbliższa rodzina jest pozbawiana prawa do zachowku. Najważniejsze z nich to:

1. Skuteczne wydziedziczenie w testamencie (art. 1008 KC). Spadkodawca może w testamencie pozbawić dziecko prawa do zachowku, jeśli dopuściło się ono wobec niego przestępstwa, uporczywie postępowało w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub uporczywie nie dopełniało obowiązków rodzinnych (np. w ogóle nie miało z rodzicem kontaktu albo odmawiało mu opieki w chorobie mimo tego, że miało takie możliwości). Aby wydziedziczenie było skuteczne, spadkodawca musi wprost w testamencie wskazać przyczynę wydziedziczenia.
2. Odrzucenie spadku. Osoba, która oficjalnie odrzuciła spadek u notariusza lub w sądzie (np. z obawy przed długami), traci również prawo do zachowku.
3. Zrzeczenie się dziedziczenia. Dziecko, które za życia rodzica zawarło z nim notarialną umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia, nie ma prawa do zachowku.
4. Uznanie za niegodnego. Sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia (np. jeśli sfałszował testament lub dopuścił się ciężkiego przestępstwa wobec zmarłego). Taka osoba zostaje wyłączona z prawa do zachowku.

W Kancelarii adwokackiej Bafia Jóźwiak często analizujemy testamenty pod kątem skuteczności wpisanego tam wydziedziczenia. Zdarza się bowiem, że powód podany przez zmarłego jest zbyt ogólnikowy (np. „bo syn mnie nie słuchał”), co daje nam pole do skutecznego podważenia wydziedziczenia w sądzie. Lub na przykład spadkobierca przebaczył wydziedziczonemu, co niweluje skutek wydziedziczenia.

Jeśli posiadany przez Państwa testament budzi wątpliwości lub mają Państwo inne pytania dotyczące dziedziczenia lub zachowku – zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią adwokacką w Gdańsku.

Ile wynosi zachowek? (1/2 czy 2/3 udziału)

Wielu klientów zadaje nam pytanie, ile konkretnie pieniędzy mogą dostać z zachowku. Tymczasem aby to ustalić, trzeba dobrze wyliczyć taką kwotę uwzględniając wszystkie zasady z kodeksu cywilnego. W przepisach nie ma bowiem konkretnych wartości w złotówkach. Kodeks cywilny posługuje się ułamkami, te zaś zależą od statusu osoby uprawnionej.

1/2 udziału – zasada ogólna

Dla większości osób zachowek wynosi 1/2 (połowę) wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy normalnym dziedziczeniu ustawowym. Dla zdrowej, zdolnej do pracy dorosłej osoby – dziecka spadkodawcy – to właśnie ten ułamek będzie podstawą do wyliczenia roszczeń o zachowek.

2/3 udziału – małoletni i niezdolni do pracy

Ustawodawca uznał, że niektóre osoby szczególnie zasługują na wyższą ochronę. Z tego powodu zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego w sytuacji, gdy uprawniony w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy):

• był małoletni (nie ukończył 18. roku życia), albo
• był trwale niezdolny do pracy.

W tym miejscu warto dodać, że kwestia „trwałej niezdolności do pracy” jest często osią sporu w sądzie. Z reguły przyjmuje się w takim przypadku kryteria pochodzące z prawa ubezpieczeń społecznych (całkowita niezdolność do pracy). Jednak sądy mają swobodę decyzyjną, gdy chodzi o orzekanie w takich sprawach. Doświadczony adwokat pomoże udowodnić tę przesłankę, co – w przypadku udowodnienia – pozwala znacząco podwyższyć kwotę zachowku. Zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią adwokacką Bafia Jóźwiak.

Jak obliczyć wysokość zachowku krok po kroku?

Żeby prawidłowo wyliczyć zachowek, trzeba uwzględnić kilka zmiennych. Dlatego nie jest to proste równanie matematyczne. Raczej umiejętna interpretacja przepisów prawa, które stosuje się w odniesieniu do konkretnej sytuacji faktycznej. Spróbujmy jednak wyjaśnić, jak przebiega sam proces wyliczania zachowku.

Ustalenie substratu zachowku (aktywa minus długi)

Pierwszym etapem jest ustalenie, od jakiej kwoty będziemy liczyć ułamek tego, co należałoby się uprawnionemu z dziedziczenia ustawowego. Tą kwotą jest substrat zachowku. Na początek bierzemy pod uwagę „czystą wartość spadku”, czyli wartość wszystkich aktywów (nieruchomości, gotówka, samochody) pomniejszoną o długi spadkowe. Warto zaznaczyć, że do długów zalicza się m.in. koszty pogrzebu zmarłego, koszty wystawienia nagrobka, czy długi z tytułu niespłaconych kredytów.

Doliczenie darowizn i innych kwot

Zgodnie z prawem do czystej wartości spadku dolicza się darowizny poczynione przez zmarłego za jego życia. Ale nie wszystkie. Do tej kategorii nie wlicza się m.in. następujących darowizn:

• drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych (np. prezenty urodzinowe),
• darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, jeśli od ich dokonania do śmierci spadkodawcy minęło więcej niż 10 lat.

Warto podkreślić, że to ostatnie oznacza, że dolicza się do wartości spadku darowizny, które spadkodawca przekazał swoim spadkobiercom lub uprawnionym do zachowku. I to niezależnie od tego, kiedy taka darowizna miała miejsce. Czyli jeśli rodzic w formie darowizny przekazał mieszkanie jednemu z dzieci, nawet jeśli było to 20 lat przed jego śmiercią, to wartość tego mieszkania i tak zostanie doliczona do substratu zachowku.

W tym miejscu konieczne jest także ważne zastrzeżenie. Przepisy kodeksu cywilnego przewidują także inne należności, które dolicza się do substratu zachowku. Chodzi m.in. o zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę czy fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie. Kodeks wprowadza też liczne przepisy szczególne i wyjątki. Dlatego dla pełnego obrazu indywidualnej sytuacji związanej z zachowkiem, należy udać się po poradę do prawnika. Zapraszamy na konsultację do naszej kancelarii adwokackiej Bafia Jóźwiak.

Ustalenie udziału spadkowego (hipotetycznego)

Zanim z substratu wyliczymy 1/2 lub 2/3, trzeba ustalić, jaki udział spadkowy przypadłby uprawnionemu, gdyby testamentu nie było. Czyli innymi słowy trzeba zasymulować, jak wyglądałoby dziedziczenie ustawowe, bo dopiero od tak ustalonego udziału oblicza się 1/2 lub 2/3. Uwzględnia się tu wszystkie osoby, które dziedziczyłyby z ustawy, z wyjątkiem osób, które zrzekły się dziedziczenia lub spadek odrzuciły. Uwzględnia się natomiast spadkobierców niegodnych oraz wydziedziczonych.

Przykład obliczenia zachowku

Oto konkretny przykład, który krok po kroku pokazuje cały proces wyliczenia zachowku na przykładowych kwotach.

Sytuacja:

Pan Jan zmarł jako wdowiec. Pozostawił dwóch dorosłych, zdolnych do pracy synów: Piotra i Pawła. W testamencie cały swój majątek (dom o wartości 400 000 zł) zapisał swojemu przyjacielowi. Okazało się, że zmarły miał też kredyt gotówkowy do spłaty na kwotę 40 000 zł. Ponadto 5 lat przed śmiercią Jan darował swojemu bratankowi samochód o wartości 60 000 zł.

Krok 1: Substrat zachowku

Aktywa (dom): 400 000 zł

Długi (kredyt): – 40 000 zł

Darowizny doliczane (samochód dla bratanka, minęło mniej niż 10 lat): + 60 000 zł

Substrat zachowku: 400 000 – 40 000 + 60 000 = 420 000 zł

Krok 2: Hipotetyczny udział spadkowy

Gdyby nie testament, majątek dziedziczyliby po równo synowie (Piotr i Paweł), czyli po 1/2.

Hipotetyczny udział Piotra wynosi 1/2.

Wartość udziału: 420 000 zł * 1/2 = 210 000 zł.

Krok 3: Obliczenie roszczenia o zachowek dla Piotra

Piotr jest dorosły i zdolny do pracy. Należy mu się ułamek 1/2.

Kwota zachowku: 210 000 zł * 1/2 = 105 000 zł.

Piotr ma prawo domagać się wypłaty 105 000 zł od spadkobiercy testamentowego (przyjaciela ojca). Tak samo może zrobić jego brat Paweł. Przyjaciel, aby zatrzymać dom, który otrzymał w spadku, musiałby spłacić obu synów Pana Jana w łącznej kwocie 210 tys. zł.

Jak dochodzić zachowku?

Doświadczenie kancelarii adwokackiej Bafia Jóźwiak pokazuje, że sprawy o zachowek nie muszą zawsze kończyć się wieloletnim procesem sądowym. W takich sprawach działamy dwutorowo.

Wezwanie do zapłaty i pozew

Początkowym krokiem zawsze powinno być przedsądowe wezwanie do zapłaty, skierowane do spadkobiercy. W piśmie tym, najlepiej przygotowanym przez prawnika, należy precyzyjnie wskazać żądaną kwotę, podstawę prawną oraz sposób wyliczeń. Trzeba też wyznaczyć rozsądny termin na dokonanie przelewu oraz wskazać rachunek bankowy, na który przelewu należy dokonać. Często dobrze skonstruowane wezwanie, zwłaszcza podpisane przez adwokata, oraz zaproszenie do mediacji kończy się ugodą. Pozwala to zaoszczędzić nerwy i pieniądze na kosztach sądowych.

Jeżeli wezwanie pozostanie bez jakiejkolwiek odpowiedzi lub strona wezwana odmawia zapłaty albo mówi, że zapłaci tylko część z żądanej kwoty, lub twierdzi, że nie zgadza się z wyliczeniami, konieczne jest wniesienie pozwu do sądu. Przed sądem trzeba udowodnić m.in. pokrewieństwo ze zmarłym, fakt istnienia majątku i jego szacunkową wartość (tu często sąd powołuje biegłego rzeczoznawcę). Trzeba też powołać (a najlepiej załączyć) testament oraz wyliczyć swoje żądanie powołując się na odpowiednie przepisy prawa.

Termin przedawnienia (5 lat) – art. 1007 KC

Z decyzją o dochodzeniu należnego zachowku nie należy czekać w nieskończoność. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat. Wyraźnie mówi o tym art. 1007 Kodeksu cywilnego. Przy czym moment rozpoczęcia liczenia tego terminu zależy od sytuacji:

• jeśli spadkodawca zostawił testament – 5 lat liczymy od dnia jego ogłoszenia;
• jeśli testamentu nie było, a zachowku dochodzimy np. z powodu darowizn dokonanych za życia przez spadkodawcę albo zapisu windykacyjnego, które w rezultacie pozbawiły uprawnionego należnej części spadku – 5 lat liczymy od dnia śmierci spadkodawcy.

Co ważne, samo wysłanie prywatnego wezwania do zapłaty nie zatrzymuje tego terminu. Bieg przedawnienia przerywa dopiero złożenie pozwu lub wniosku do sądu o ugodę. Po upływie 5 lat dłużnik może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia, co w praktyce oznacza utratę szansy na odzyskanie pieniędzy.

Od kogo dochodzić zachowku i z czego się go płaci?

Zasadą jest, że roszczenie o zachowek kieruje się do spadkobiercy testamentowego (osoby, która otrzymała spadek). To on z własnego majątku musi zaspokoić pominiętą rodzinę. Ale uwaga – zgodnie z art. 999 KC:

Art. 999. Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Art. 999 Kodeksu Cywilnego (KC)

Tu ponownie zwracamy uwagę, że przepisy kodeksu cywilnego potrafią być bardzo kazuistyczne, gdy chodzi o zasady dochodzenia zachowku. Dlatego zawsze zalecamy konsultację z ekspertem, gdy chodzi o konkretną sytuację życiową naszych klientów.

Co jednak w sytuacji, gdy spadkobierca ma trudności z dochodzeniem zachowku od spadkobiercy? Prawo przewiduje tu kolejność odpowiedzialności. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może żądać zapłaty od osoby, na której rzecz został wykonany zapis windykacyjny. Przy czym odpowiedzialność tej osoby jest ograniczona do granic wzbogacenia z tego zapisu. Gdy i to nie pokryje roszczenia, uprawniony ma prawo zwrócić się bezpośrednio do osób, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku.

Kolejność ta wynika z sekwencji przepisów art. 991 § 2, art. 999¹ § 1 oraz art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Kancelaria Bafia Jóźwiak dogłębnie bada takie tzw. łańcuchy odpowiedzialności. Nasi prawnicy śledzą księgi wieczyste i akty notarialne wstecz, aby odnaleźć majątek, który zmarły „wyprowadził” za życia. W ten sposób niejednokrotnie ratujemy prawa klientów do należnej im godziwej rekompensaty. Pomagamy zgromadzić dokumentację medyczną (w celu udowodnienia niezdolności do pracy i podniesienia ułamka do 2/3), ustalamy substrat zachowku uwzględniając wszystkie wartości, które zgodnie z prawem można doliczyć, a także profesjonalnie reprezentujemy klientów w sądach na terenie całego kraju. Jeśli potrzebujecie Państwo takiego profesjonalnego wsparcia – zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią adwokacką w Gdańsku.

Autor:

Paweł Bafia

Doktor nauk prawnych. Specjalista z prawa rynku finansowego oraz prawa cywilnego.