Europejski nakaz aresztowania (ENA) to narzędzie prawne, które pozwala jednemu państwu z Unii Europejskiej żądać zatrzymania i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby poszukiwanej. Celem tej procedury jest to, aby państwo poszukujące mogło przeprowadzić wobec poszukiwanego proces lub wykonać wobec niego karę. Decyzję taką można wydać, gdy poszukiwanemu grozi kara co najmniej 12 miesięcy pozbawienia wolności lub gdy już orzeczono wobec takiej osoby co najmniej 4 miesiące pozbawienia wolności. Przed europejskim nakazem aresztowania można się bronić. Na przykład powołując się na przesłanki odmowy wykonania, zasadę specjalności lub Europejską Konwencję Praw Człowieka – art. 3 i 8. W Polsce można też zaskarżyć tymczasowe aresztowanie, które jest podstawą ENA.

Zatrzymanie na podstawie europejskiego nakazu aresztowania to jedno z najbardziej stresujących doświadczeń, z jakimi może spotkać się osoba poszukiwana. Procedura ta charakteryzuje się szybkością działania. Dlatego jej wykonanie może zaskoczyć. Osoba podejrzana może być zatrzymania na przykład podczas rutynowej kontroli drogowej, przekraczania granicy, a nawet wylotu na wakacje. Ze względu na bardzo krótkie terminy sądowe, bardzo ważne jest natychmiastowe podjęcie działań obrończych. W takich sytuacjach, gdy liczy się czas i pilnie potrzeba pełnomocnika w sprawie karnej, profesjonalna pomoc prawna jest niezbędna. Kancelaria adwokacka Bafia Jóźwiak posiada wieloletnie, poparte sukcesami doświadczenie w sprawach karnych i transgranicznych. Oferujemy natychmiastową asystę prawną osobom zatrzymanym w procedurze ENA.

Czym jest europejski nakaz aresztowania (ENA)?

Europejski nakaz aresztowania (ENA) to uproszczona, transgraniczna procedura sądowa, która zrewolucjonizowała współpracę organów ścigania na terenie Unii Europejskiej. W swoim założeniu mechanizm ten opiera się na podstawowej dla prawa unijnego zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń. Oznacza to, że decyzja wydana przez niezawisły sąd jednego państwa członkowskiego powinna być z definicji respektowana i niezwłocznie wykonywana przez organy sądowe innego państwa UE. Celem wprowadzenia ENA było wyeliminowanie politycznych blokad i biurokratycznych opóźnień, które wcześniej paraliżowały ściganie przestępców uciekających za granicę.

ENA a ekstradycja – najważniejsze różnice

Bardzo często w potocznym języku pojęcia te są używane zamiennie. Jednak z prawnego punktu widzenia europejski nakaz aresztowania (ENA) oraz ekstradycja to dwie zupełnie odrębne instytucje prawne. Różnice między nimi są zasadnicze i wpływają na strategię obrony. Poniższa tabela obrazuje najważniejsze z nich.

Cecha	Europejski nakaz aresztowania (ENA)	Ekstradycja
Zasięg terytorialny	Obowiązuje wyłącznie wewnątrz państw Unii Europejskiej.	Klasyczna procedura stosowana w relacjach z państwami spoza UE.
Charakter procedury	Wyłącznie sądowa, wysoce odformalizowana i szybka. Nie biorą w niej udziału ministerstwa.	Wymaga udziału czynnika politycznego (np. ostateczna zgoda ministra sprawiedliwości).
Zasada działania	Opiera się na unijnej zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych.	Opiera się na międzynarodowych umowach dwustronnych lub wielostronnych.
Szybkość realizacji	Bardzo restrykcyjne terminy; procedura trwa zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu dni.	Procedura wielomiesięczna, często przeciągająca się na lata.

Jak widać, procedura ENA jest znacznie trudniejsza do zablokowania ze względu na brak etapu politycznego. Tym bardziej uwypukla to konieczność posiadania sprawnego obrońcy, który potrafi poruszać się w przepisach unijnych. Jeśli szukają Państwo takiego pełnomocnika, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią adwokacką Bafia Jóźwiak z Gdańska.

Podstawa prawna ENA (Decyzja Ramowa 2002/584/WSiSW z dnia 13.06.2002r., art. 607a i następne KPK)

W przypadku ENA prawnicy muszą analizować przepisy na dwóch poziomach: unijnym i krajowym.

Na szczeblu europejskim, podstawowym aktem jest Decyzja ramowa 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi. To ona ustanawia ogólne ramy, definicje i katalogi przestępstw.

Z kolei w polskim porządku prawnym (czyli na szczeblu krajowym), regulacje te zostały zaimplementowane bezpośrednio do Kodeksu postępowania karnego. Przepisy regulujące wydawanie i wykonywanie ENA znajdują się w rozdziale 65a i 65b. Dotyczą one odpowiednio: wystąpienia do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przekazanie osoby ściganej na podstawie europejskiego nakazu aresztowania oraz wystąpienia państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przekazanie osoby ściganej na podstawie europejskiego nakazu aresztowania. Są to artykuły rozpoczynające się od art. 607a KPK i następne. To na podstawie tych konkretnych artykułów polskie sądy decydują o tym, czy wydać obywatela polskiego lub cudzoziemca przebywającego na terenie RP.

Kiedy i za jakie przestępstwa wydaje się ENA?

Nie każde przewinienie może stanowić podstawę do uruchomienia kosztownej procedury transgranicznej. Prawo ściśle określa ramy, w jakich państwa mogą żądać przekazania osoby ściganej.

Próg zagrożenia karą (12 miesięcy / 4 miesiące)

Aby zachować proporcjonalność i nie nadużywać instrumentu ENA do ścigania drobnych wykroczeń, prawodawca wprowadził sztywne wymogi karne. Europejski nakaz aresztowania może być wydany w dwóch odrębnych celach, z którymi wiążą się różne progi czasowe.

1. Wydanie w celu przeprowadzenia postępowania karnego (do ścigania). Jeżeli wobec osoby toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, czyn będący przedmiotem ścigania musi być zagrożony karą pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 12 miesięcy.
2. Wydanie w celu wykonania orzeczonej kary. Jeżeli wobec poszukiwanego zapadł już prawomocny wyrok skazujący, państwo może żądać jego wydania tylko wtedy, gdy orzeczona kara wynosi minimum 4 miesiące pozbawienia wolności albo orzeczono inny środek polegający na pozbawieniu wolności na czas minimum 4 miesięcy.

Tu warto zwrócić uwagę na odrębną nomenklaturę w akcie unijnym i polskim kodeksie postępowania karnego. Bowiem art. 2 ust. 1 Decyzji Ramowej Rady określa przesłanki wydania ENA w sposób pozytywny. Dokładne brzmienie tego ustępu brzmi:

1.  Europejski nakaz aresztowania może zostać wydany w przypadku czynów, które w świetle prawa obowiązującego w wydającym nakaz Państwie Członkowskim zagrożone są karą pozbawienia wolności lub środkiem zabezpieczającym o maksymalnym wymiarze co najmniej 12 miesięcy, albo w przypadku, gdy zapadł wyrok lub wydano środek zabezpieczający o wymiarze co najmniej czterech miesięcy.

art. 2 ust. 1 Decyzji Ramowej

Tymczasem art. 607b KPK ujmuje te przesłanki w definicji negatywnej. W dodatku posługuje się znanym w polskim prawie karnym terminem 1 roku pozbawienia wolności. W praktyce jednak interpretacja obu tych przepisów prowadzi do identycznych wniosków, gdy chodzi o spełnienie warunków do wydania ENA.

Art. 607b. Wydanie nakazu jest niedopuszczalne, jeśli nie wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości. Ponadto wydanie nakazu jest niedopuszczalne:

1) w związku z prowadzonym przeciwko osobie ściganej postępowaniem karnym o przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do roku;

2) w celu wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze do 4 miesięcy albo innego środka polegającego na pozbawieniu wolności na czas nieprzekraczający 4 miesięcy.

Art. 607b KPK

Jeżeli te minimalne progi nie są spełnione, wydanie ENA jest prawnie niedopuszczalne.

Katalog 32 przestępstw bez badania podwójnej karalności

Tradycyjną zasadą przy ekstradycji jest wymóg „podwójnej karalności”. Oznacza to, że czyn musi stanowić przestępstwo zarówno w państwie wydającym nakaz, jak i w państwie wykonującym. Jednakże Decyzja Ramowa 2002/584/WSiSW wprowadziła w tym względzie istotny wyjątek.

Ustanowiono specjalny katalog 32 kategorii przestępstw, w przypadku których państwo wykonujące (np. Polska) nie bada podwójnej karalności. Oznacza to, że nawet jeśli dany czyn nie byłby karalny w Polsce, polski sąd i tak musi osobę ściganą wydać, jeśli przestępstwo to znajduje się na liście i w państwie wydającym ENA grozi za nie co najmniej 3 lata pozbawienia wolności. Do katalogu tego należą najpoważniejsze zbrodnie, uderzające w podstawy funkcjonowania społeczeństw, takie jak m.in.:

• terroryzm,
• udział w organizacjach przestępczych,
• handel ludźmi,
• nielegalny handel bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi,
• pranie brudnych pieniędzy,
• korupcja,
• przestępczość komputerowa,
• zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała,
• nielegalny handel organami i tkankami ludzkimi,
• porwanie, bezprawne przetrzymywanie i branie zakładników,
• rasizm i ksenofobia,
• kradzież zorganizowana lub rozbój z bronią w ręku,
• nielegalny handel przedmiotami kultury, w tym antykami i dziełami sztuki,
• handel kradzionymi pojazdami,
• gwałt,
• podpalenie.

Jak przebiega procedura wykonania ENA?

Wiedza o tym, jak krok po kroku przebiega procedura, pozwala na przygotowanie strategii działania.

Zatrzymanie i przekazanie do innego państwa

Procedura rozpoczyna się od momentu, gdy organ w państwie wydającym ENA (np. niemiecki sąd) podejmuje decyzję o ściganiu międzynarodowym i wprowadza wpis do odpowiednich baz danych. Sama procedura na terytorium państwa wykonującego ENA wygląda następująco.

1. Zatrzymanie. Następuje zazwyczaj z zaskoczenia – na lotnisku, podczas kontroli drogowej lub w miejscu zamieszkania.
2. Przesłuchanie przez prokuratora. W ciągu zaledwie kilkudziesięciu godzin od zatrzymania, osoba jest doprowadzana do prokuratury, która składa wniosek do sądu okręgowego o zastosowanie tymczasowego aresztowania i wykonanie ENA.
3. Posiedzenie sądu okręgowego. Sąd bada dopuszczalność przekazania. To właśnie w tym momencie ważą się losy zatrzymanego. Posiadanie doświadczonego obrońcy na tym etapie może skutecznie zablokować przekazanie, jeśli przedstawi on właściwe przesłanki.
4. Tymczasowe aresztowanie. Z reguły sąd decyduje o osadzeniu osoby ściganej w areszcie na czas trwania procedury.
5. Fizyczne przekazanie osoby ściganej. Jeśli sąd prawomocnie orzeknie o wykonaniu europejskiego nakazu aresztowania, organy policyjne organizują transport zatrzymanego do państwa wydającego ENA. Robią to w ściśle określonym, krótkim terminie.

Twoje prawa: obrońca, tłumacz, kontakt z konsulatem

Mimo że ENA to procedura bardzo rygorystyczna, osoba zatrzymana posiada szereg praw, które muszą być respektowane przez organy ją realizujące. Oto podstawowe prawa zatrzymanego.

• Prawo do obrońcy. Zatrzymany ma pełne prawo do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Jeśli nie ma na to pieniędzy – ma prawo do obrońcy z urzędu. Rekomendowane jest zatrudnienie tzw. podwójnej obrony (adwokata w kraju zatrzymania oraz adwokata w państwie wydającym nakaz).
• Prawo do tłumacza. Zatrzymany ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza, aby w pełni rozumieć stawiane mu zarzuty oraz przebieg posiedzeń sądowych.
• Kontakt z konsulatem. Obywatel obcego państwa ma prawo poinformować o swoim zatrzymaniu placówkę dyplomatyczną. Może to ułatwić komunikację z rodziną w kraju.

Zawsze warto mieć przygotowany kontakt do zaufanego obrońcy. Kancelaria adwokacka Bafia Jóźwiak świadczy natychmiastową pomoc prawną zatrzymanym, także na podstawie europejskiego nakazu aresztowania. Warto zapisać numer do nas w swoim telefonie: 690 670 690.

Jak się bronić przed europejskim nakazem aresztowania?

Wiele osób błędnie zakłada, że ENA oznacza natychmiastową deportację. Z prawnego punktu widzenia, europejski nakaz aresztowania to dokument, który można – i w wielu przypadkach należy – skutecznie kwestionować. Kluczem do sukcesu jest wskazanie odpowiednich przesłanek prawnych blokujących realizację ENA.

Przesłanki obligatoryjnej i fakultatywnej odmowy wykonania

Sąd państwa wykonującego (np. Polski) nie działa automatycznie. Przepisy unijne i KPK przewidują sytuacje, w których sąd musi (obligatoryjnie) lub może (fakultatywnie) odmówić wykonania ENA.

Jakie są najważniejsze z nich?

• Zasada ne bis in idem. Zakaz podwójnego karania. Jeśli osoba ścigana została już prawomocnie osądzona (uniewinniona lub skazana i odbyła karę) za ten sam czyn w innym państwie, sąd musi odmówić wykonania nakazu.
• Przedawnienie. Jeśli według prawa państwa wykonującego nastąpiło przedawnienie ścigania lub wykonania kary, można zablokować przekazanie. Odmowa z powodu przedawnienia jest możliwa, gdy dane państwo ma jurysdykcję do ścigania czynu według własnego prawa karnego.
• Amnestia. Gdy czyn objęty ENA podlega amnestii w państwie wykonującym, nakaz nie zostanie wykonany. Warunkiem jest również to, aby państwo to posiadało jurysdykcję do osądzenia danego czynu.
• Wiek osoby ściganej. Odmowa następuje także wtedy, jeśli osoba ścigana, ze względu na wiek, nie ponosi odpowiedzialności karnej na mocy prawa państwa wykonującego.
• Względy humanitarne. Należą do nich kwestie niezwiązane stricte z samym czynem, a z sytuacją życiową oskarżonego. W polskim KPK mówi o tym art. 607p par. 1 pkt. 5), powołując się na wolności i prawa człowieka i obywatela. Do takich sytuacji należeć mogą np. ciężki stan zdrowia poszukiwanego lub zagrożenie śmiercią, nieludzkie warunki w więzieniach kraju odbierającego poszukiwanego, dobro dziecka i ochrona życia rodzinnego. W większości przypadków humanitarnych sąd najpierw odracza wykonanie ENA, a gdy przyczyna ma charakter trwały, procedura zostaje ostatecznie umorzona, a wykonanie nakazu zablokowane.

Zasada specjalności

Jest to jedna z najważniejszych gwarancji dla osoby przekazywanej. Zasada specjalności stanowi, że osoba przekazana w trybie ENA może być ścigana, sądzona i pozbawiona wolności wyłącznie za te przestępstwa, które zostały szczegółowo wskazane w treści nakazu i popełnione przed przekazaniem. Państwo wydające ENA nie może, bez uzyskania dodatkowej zgody państwa wykonującego, nagle oskarżyć tej osoby o inne przestępstwa, o których nie wspomniano w dokumencie ENA.

W praktyce chodzi o to, że na przykład jeśli na podstawie ENA Niemcy przekażą Polsce podejrzanego w celu osądzenia go za kradzież samochodu, to polski wymiar sprawiedliwości nie może przy okazji postawić takiej osobie innych zarzutów np. za oszustwa podatkowe sprzed lat, o których dowiedziano się już po zatrzymaniu. W takim przypadku nie można też wykonać zaległego wyroku pozbawienia wolności za inne przestępstwo, którego nie ujęto w tym konkretnym europejskim nakazie aresztowania.

Powołanie się na art. 3 i 8 EKPC (zdrowie, życie rodzinne)

Kolejnym punktem obrony jest powołanie się na Europejską Konwencję Praw Człowieka (EKPC). Sądy muszą brać pod uwagę ryzyko naruszenia podstawowych praw człowieka. Mówią o tym art. 3 i art. 8 EKPC.

• Art. 3 EKPC (Zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania). Jeśli adwokat udowodni, że warunki panujące w więzieniach w państwie wydającym nakaz są fatalne (np. przeludnienie, brak opieki medycznej), sąd może wstrzymać wydanie. Zły stan zdrowia fizycznego lub psychicznego zatrzymanego również może być powodem odroczenia lub odmowy przekazania ze względów humanitarnych.
• Art. 8 EKPC (Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego). W sytuacjach wyjątkowych, gdy przekazanie zniszczyłoby egzystencję rodziny (np. poszukiwany jest jedynym opiekunem małych dzieci lub ciężko chorych rodziców w państwie zatrzymania), sąd może uznać, że dobro rodziny przeważa nad interesem wymiaru sprawiedliwości.

Zaskarżenie tymczasowego aresztowania w Polsce

Skuteczna obrona polega nie tylko na walce przed sądem orzekającym o przekazaniu. Aby sąd obcego państwa mógł wydać ENA za obywatelem przebywającym za granicą (np. ENA wydane przez polski sąd za osobą ukrywającą się w Niemczech), musi wcześniej wydać w kraju postanowienie o tymczasowym aresztowaniu.

Doświadczony obrońca potrafi wykorzystać ten punkt, aby próbować podważyć zasadność tymczasowego aresztowania. Zaskarżenie tymczasowego aresztowania w Polsce i wykazanie przed sądem wyższej instancji, że areszt w kraju był bezpodstawny, skutkuje uchyleniem aresztu. A bez ważnego aresztu krajowego, ENA automatycznie traci podstawę prawną i upada.

• Jeśli szukają Państwo doświadczonego obrońcy w sprawach karnych – zapraszamy do kontaktu z kancelarią adwokacką Bafia Jóźwiak z Gdańska.

Jak sprawdzić, czy wydano wobec Ciebie ENA?

System Informacyjny Schengen (SIS) i sposób sprawdzenia w bazie danych

Wielu klientów dowiaduje się o statusie osoby poszukiwanej w najgorszym możliwym momencie – podczas wakacyjnej odprawy na lotnisku. Informacje o osobach ściganych trafiają do baz Systemu Informacyjnego Schengen (SIS).

Samodzielna weryfikacja tego faktu na posterunku policji jest wysoce ryzykowna, ponieważ w momencie wylegitymowania i potwierdzenia obecności w systemie, funkcjonariusze mają obowiązek natychmiastowego zatrzymania. Dlatego jedyną bezpieczną i najpewniejszą drogą weryfikacji jest ustalenie przez adwokata, czy toczy się postępowanie i czy zastosowano tymczasowe aresztowanie. Pełnomocnik, znając sygnaturę akt lub sprawdzając status w krajowych organach, chroni klienta przed nagłą utratą wolności i daje czas na przygotowanie strategii.

Dlaczego warto skorzystać z pomocy adwokata?

Postępowanie w przedmiocie ENA jest bardzo specyficzne. Charakteryzuje się dużą dynamiką i ogromną presją czasu. Sądy orzekają często w zaledwie kilka dni, a błąd na wczesnym etapie postępowania może skutkować przymusowym transportem za granicę w asyście policji.

W sytuacjach, w których grozi wieloletnie więzienie, a w sprawie liczy się czas i pilnie potrzeba pełnomocnika w sprawie karnej, nie ma miejsca na eksperymenty. Kancelaria adwokacka Bafia Jóźwiak dysponuje bogatym doświadczeniem w reprezentowaniu klientów w skomplikowanych procedurach międzynarodowych. Znajomość decyzji ramowej, orzecznictwa, przepisów KPK i EKPC pozwala nam na błyskawiczne reagowanie, analizę przesłanek odmowy i walkę o wolność klienta już od pierwszych godzin po zatrzymaniu.